Soğuk Savaş'ta Türkiye-İsrail İlişkileri: Yakınlaşma ve Mesafe

Soğuk Savaş boyunca Türkiye-İsrail ilişkileri düz bir çizgi izlemedi. Güvenlik işbirliğiyle başlayan yakınlık, 1980'lerde neredeyse donma noktasına geldi.

Erken dönem: temkinli bir yakınlık

İlişkiler Soğuk Savaş'ın başlangıcından itibaren gelişmeye başladı ve 1950'lerde diplomatik ilişkilerin kurulmasıyla somutlaştı. İşbirliği özellikle savunma, istihbarat ve ekonomi alanlarında yoğunlaştı.

Yakınlaşmanın ilk nedeni ortak tehdit algısıydı. Türkiye, Sovyetler Birliği'nin bölgedeki yayılma politikalarından endişe ediyordu. İsrail ise Arap ülkelerinin oluşturduğu blok ve Filistin sorunu nedeniyle güvenlik baskısı altındaydı. İki ülke, ABD'nin de desteğiyle bölgede bir denge unsuru oluşturmaya çalıştı.

İkinci neden ekonomikti. Türkiye kalkınma için kaynak arayışındaydı; İsrail ise bölgede izole olduğu için ticari ortağa ihtiyaç duyuyordu. Tarım, sanayi ve turizm alanlarında karşılıklı imkânlar oluştu.

Krizler zinciri

İlişki hiçbir zaman sorunsuz yürümedi.

• 1956 Süveyş Krizi. Mısır'ın kanalı millileştirmesinin ardından İsrail, İngiltere ve Fransa ile birlikte Mısır'a saldırdı. Türkiye bu müdahaleye tepki gösterdi ve Tel Aviv'deki büyükelçisini geri çekti.
• 1967 Altı Gün Savaşı. İsrail'in Arap ülkelerine karşı kazandığı zafer, Türkiye'nin Arap dünyasıyla ilişkilerini zorlaştırdı ve Ankara'yı daha dengeli bir söyleme itti.
• 1974 Kıbrıs Harekâtı. Harekât, Türkiye'nin Batı ittifakı içindeki konumunu sarstı; ABD'nin uyguladığı silah ambargosu Ankara'yı alternatif ortaklıklara yöneltti.

1980'ler: kopuşa en yakın dönem

1980'ler Türkiye için iç siyaseten çalkantılı geçti. 12 Eylül askerî darbesi Batılı ülkelerden tepki aldı; uluslararası toplum Türkiye'nin demokratik değerlerden uzaklaştığını değerlendirdi ve Ankara yalnızlaştı. Askerî idare bu yalnızlığı gidermek için Arap ve İslam dünyasıyla ilişki kurma ihtiyacı hissetti. Petrol ihtiyacı ve ekonomik sıkıntılar da Arap ülkelerinin önemini artırdı. Türkiye Filistin meselesinde Arap ülkeleriyle daha yakın hareket etmeye başladı.

Aynı dönemde İsrail'in bölgedeki hamleleri ilişkiyi bir dizi darbeye uğrattı: 1980'de Knesset'in Kudüs'ü "ebedi ve bölünmez başkent" ilan eden yasayı kabul etmesi, 1981'de Irak'ın Osirak nükleer reaktörünün vurulması ve Golan Tepeleri'nin ilhakı, 1982'de Lübnan'ın işgali ile Sabra ve Şatila kamplarında yaşanan katliam. Türkiye bu kararların ardından diplomatik temsil düzeyini en alt seviyeye indirdi.

Dengenin mantığı

1980'ler boyunca Türkiye'nin Filistin sorununa yaklaşımı, geleneksel Türk dış politikasının dengeci niteliğinin izlerini taşıdı. Ancak kritik konulardaki kararlar Arap tarafını memnun ederken İsrail'in tepkisini çekti. Bu dönemde güvenlik kaygıları göreli olarak düşük, ekonomik konular ön plandaydı; Arap ülkeleriyle ilişkileri geliştirmek öncelikliydi. Türkiye'nin Filistin konusundaki tutumunun Arap yanlısı bir görünüm kazanmasının başlıca nedeni buydu.

Öte yandan İsrail'in uluslararası hukuku ihlal eden yasama faaliyetleri ve işgal uygulamaları zaten geniş bir uluslararası tepki topluyordu; Türkiye'nin tutumu bu bakımdan yalnız değildi.

Sonuç

Soğuk Savaş döneminde Türkiye-İsrail ilişkileri bölgesel ve küresel dinamiklerin etkisiyle değişken bir seyir izledi; aynı dönem içinde hem yakınlaşma hem uzaklaşma yaşandı. Belirleyici faktörler arasında Soğuk Savaş'ın güvenlik ortamı, Arap-İsrail savaşları, Filistin sorunu, ABD'nin politikaları ve ekonomik çıkarlar sayılabilir.

Bu değişkenlik tek başına bir tutarsızlık göstergesi değil; dengeci dış politikanın doğal sonucu. Türkiye ilişkiyi hiçbir dönemde tamamen kesmedi, ama hiçbir dönemde de stratejik ortaklık düzeyine çıkarmadı.